آستارا بلاگ

۱– تاکسونومی
رده بندی سیستماتیک ماهی آزاد به شرح زیراست :
شاخه : Chordata
رده :Osteichthyes
راسته :Salmoniformes
خانواده : Salmonidae Rafinesque , 1815
جنس:Salmo Linnaeus, 1758
گونه : Salmo trutta Linnaeus, 1758
نام های متداول این ماهی: این ماهی را روس ها به نام kaspiiskiy loso در کشور قزاقستان به نام kaspiy albarty ، در ترکمنستان Kaspi azatmahysy (kumja) ، در آذربایجان gyzyl balyg , azatmai,karagez,albat, ، در انگلستان ‍Caspian trout و در ایران , Azat-mae نامیده می شود.

۲- مشخصات عمومی
ماهی آزاد یک ماهی درشت که دارای بدنی کشیده و دوکی شکل ودارای پوزه ای تیزمی باشد رنگ بدن در دوطرف بدن روشن است و قسمت پشتی بدن ماهی و قسمت فوقانی سر ماهی به رنگ تیره خاکستری است ، مشخصات اصلی این ماهی همانند دیگر آزادماهیان می باشد ، لکه یا خالهای تیره نامنظم به شکل ضربدر بر روی قسمت فوقانی و اطراف بدن ماهی مشاهده می شود این ماهی دارای دهان انتهای بزرگ و دندان ها به سمت بالا رشد یافته است ، در خط جانبی دارای ۱۷۰-۱۳۳ عدد فلس می باشد ،. به طور کلی ۲۱ تا ۲۴ آبشش( زائد های کمان برانشی ) آن روی اولین آبشش قرار دارد ، و زائده های پیلوری شکل آن ۴۷ تا ۵۷ عدد است . (مهره ها ی آن ۵۴ تا ۵۸ عدد است )
شکل های درون گونه ای : اشکال ذخایر بومی ماهی آزاد خزر محدود شده به برخی رودخانه محلی مانند ( کورا ، سمور ، یالاما و دیگر رودخانه ها ) که این ها از نظر مشخصات ظاهری ( ریخت شناسی )، سن بلوغ ، زمان تولید مثلی (تخم ریزی ) با همدیگر متمایز و متفاوت هستند (Derzhavin,1949;Kazancheev,1981)
Dorofeeva در سال ۱۹۶۷ مشخص کرد که ماهی آزاد کورا ( Kumzha ) یک زیر گونه جدا از ماهی آزاد دریای خزر ( کسلر ، Kessler ) بوده که قرار گرفتن آزاد ماهی خزر در میان سایر زیر گونه های آزاد ماهیان با هم ملحق ویکسان شده اند (,۱۹۶۷ Dorofeeva ) .
نمونه های منسوبی : گونه ای که جزء رده این ماهی محسوب می شود زیر گونه S.trutta labrax (Pallas, 18134) و , S.trutta ezenami Berg , 1948 – Eizenam trout Blak Sea trout:است .

۳-پراکنش زیرگونه ها در دریای خزر:
ماهی ازاد عموما در سواحل دریای خزر از رودخانه ترک ( Terek) گرفته تا سپید رود و به ندرت در نواحی شمالی دریای خزر ، یافت می شود ، این ماهی در رودخانه های ترک ، کورا ، سپید رود و سایر رودخانه های کوچک سواحل غربی و جنوبی دریای خزر مهاجرت و تخم ریزی می کند.
وضعیت پراکنش این ماهی بر اساس کتاب قرمز داده های بین المللی. “IUCN ” توصیف نشده است ،وضعیت پراکنش این ماهی در کتاب قرمز داده های ملی : در کتاب قرمز داده های کشور قزاقستان و ترکمنستان آمده است .
نخستین گزارش برای دریای خزر : توسط پالاس و رایز در سال ۱۷۷۱ انجام گرفته است ، توصیف مجدد این زیر گونه در سال ۱۹۶۷ توسط آقای دوروفیوا صورت پذیرفتویژگی عمومی زیر گونه:
از نظر اکولوژی درگروه طبقه بندی نگتونها قرار دارد و جزء ماهیان مهاجر رود کوچ ( آنادروموس ) است.واز نظر مبدا زیستی آقای برگ ( Berg ) در سال ۱۹۴۸ منشا قطبی بودن قزل آلای خزر را مطرح کرد و آقای درژاوین (Derzhavin ) در سال ۱۹۲۹ منشا زیستی این ماهی را به عنوان گونه های آب شیرین مطرح نموده بود
پراکندگی : بومی دریای خزر
زیستگاه : این گونه در نواحی ساحلی و در ا عماق ۴۰تا ۵۰ متر ازسطح آب یافت می شود .
مهاجرت : از نظر مهاجرت جزء گونه های رودکوچ ( آنادرم ) محسوب می شود که از کرانه های ایران گرفته تا ساحل داغستان مهاجرت می کنند ،ماهیان علامت گذاری شده در مصب رود های یالمه و کیرانچی یعنی ۳۰۰ کیلومتر دورتر از محل رهاسازی صید شدند .
عوامل محیطی غیر زنده
شوری :جزء گونه های لب شور دریایی می باشد ، بچه ماهی های ۶ ماهه قادر به تحمل شوری آب تا ۶ درصد و ماهیان ۱۴ تا ۱۶ ماهه، شوری ۱۲ درصد را تحمل می کنند ، ماهیان بالغ در شوری حداکثر ۱۳ درصد خزر نیز مشاهده شده اند.( قرار گرفته اند )
دما : جزء گونه ها ی سرد آبی می باشد .
توزیع عمودی : در این توزیع جزء زیر گونه های stenobathic قرار می گیرند به طوری که در اعماق زیر ۴۰ تا ۵۰ متری دریا مشاهده شده است .
ارتباط با شرایط اکسیژنی : جزءزیرگونه های Oxyphilic قرار دارند.و در نواحی که غلظت اکسیژن بالاست زندگی می کنند .

تغذیه :
نوع تغذیه : جزء زیرگونه ها که از شکار تغذیه می کنند.( رفتار تغذیه ای : شکارچی )
رژیم غذایی : ماهی آزاد از ماهیان شکارچی و درنده است ، ماهیان در زمان جوانی از سخت پوستان تغذیه می کنند ، غذای اصلی ماهیان بالغ شامل شگ ماهیان کوچک ، کیلکاو ماهیان پهلو نقره ای و شاه ماهیان جوان ( از خانواده شگ ماهیان ) می باشد .
منبع غذایی : نامحدود

تولید مثل :
نوع تولید مثل : جنسی
مناطق تولید مثل : قبل از احداث سد بر روی رودخانه کورا ، مولدین به تعداد فراوان وارد رودخانه شده و به ‌مکان اصلی تخم ریزی طبیعی ماهی آزاد در مناطق بالا دست Aragvi ,Alazan ,Akera و نزدیک به ۱۰۰۰ کیلومتردورتر ازمصب رودخانه مهاجرت کرده و تخم ریزی می نمودند، اما امروزه ماهی آزاد ناحیه کورا به صورت محدود به نیروگاه آبی سد Varvrinskaya ( 600 کیلومتر دورتر ) می رسند و در مناطق …… Samur , Terek , Astarachai , Lenkoranchai تخم ریزی می کنند . ، تخم ریزی در نواحی کم عمق وبستر های شنی و ماسه ای ، سنگریزه ای صورت می گیرد.
دوره تولید مثل : مهاجرت مولدین به سوی رودخانه کورا از اوایل نوامبر تا فوریه صورت می گیرد دامنه دمای آب در زمان مهاجرت تولید مثلی نسبتا کسترد ه است گرچه عمده ماهیان مولد ( نزدیک ۷۵ درصد ماهیان بالغ نبوده و یا اندام تناسلی آنان کامل نشده است ) در ماه های نوامبر و دسامبر در دمای نسبتا پائین ۲/۸تا ۸/۱۲ سانتی گراد وارد رودخانه ها می شوند ، تخم گذاری یک سال بعد در ماه اکتبر آغاز شده و در اوایل ژانویه به پایان می رسد تخم ها در کف آب رها شده و در زیر خاک دفن می گردند ، دوره جنینی تخم ها حدود ۳۰ تا ۵۰ روز طول می کشد پس ازتخم ریزی ، مولدین میمرند ( در رودخانه کورا ) (آزاد ماهیان که در دیگر رودخانه ها تخم ریزی می کنند به دریا باز می گردند ).
هم آوری : میزان هم آوری این ماهی محدود بوده و کمتر از دیگر خانواده آزاد ماهیان می باشد به طوری که هر ماهی مولد ماده از ۱/۲ تا ۵/۱۳ * ۱۰ تخم در میان جمعیت گونه های رودخانه کورا و ۵/۹ * ۱۰ تخم در جمعیت یالاما و ۱٫۷* ۱۰ تخم در جمعیت لنکرون متغییر است .

فاکتورهای محدود کننده :
۱- کاهش تولید مثل طبیعی ( تعداد اندک مولدین ).
۲- از بین رفتن و محدودیت مکان های تکثیر طبیعی.
۳- تهدید گل ولای و شرایط آبی ناپایدار (نوسانات جریان آب و سرعت جریان آب منجر به کاهش وضعیت فیزیولوژی تولید مثل می شود و برخی مواقع تخم ها در شن و گل و لای مدفون می شوند) .
تاریخچه زیستی و تکامل :
مراحل تاریخچه زیستی : به طور کلی سه دوره تکاملی بیان شده است : دوره جنینی ، دوره لاروی و دوره نوزادی .دوره نوزادی شامل دو مرحله است ، دوره مهاجرت به رودخانه و مرحله تغذیه در دریا .
تاثیر عوامل محیطی :این ماهی به تغییرات محیطی به ویژه به آلودگی آب حساس است آسیب پذیر ترین مرحله زیستی ، مرحله رشد ونمو و تکامل جنینی است زیرا تخم ها در معرض عوامل مخرب غیر زنده مانند ( آلودگی آب ، کاهش شدید دبی آب و …. ) و یا عوامل مخرب زنده( مانند صید و شکار تخم ها توسط ماهیان و بی مهرگان ) قرار می گیرند .
سن بلوغ : در شرایط طبیعی تولید مثل ، سن بلوغ ماهیان آزاد در رودخانه کورا ۴ تا ۹ سال ، در رودخانه Samur بین ۳ تا ۵ سال و به ندرت در ۲ سالگی ( در ناحیه Yalama ) بالغ می شوند ، ماهیان نرگاه درشرایط ساحل رودخانه ها در یک سالگی نیز بالغ می شوند .
شرایط دمایی:تخم ماهی آزاد در دمای ۸/۵ تا ۸/۱۲ درجه سانتی گراد هچ می شود .

ویژکی کمی رشد :
میزا ن رشد ماهیان در سال نخست زندگی زیاد است ، بچه ماهیان آزاد دررودخانه کرانچی در فصل زمستان با طول ۸/۱۳ الی ۷/۲۲ سانتی متر و وزن ۲۴ تا ۱۰۲ گرم مشاهده شده اند، رشد اصلی در دریا اتفاق افتاده است ، وزن متوسط ماهی آزاد صید شده دررودخانه کورا ۱۳ کیلوگرم ، رودخانه ولگا ۷/۸ کیلو گرم ، رود ترک ۲/۷ کیلوگرم ، رود سمور ۹/۳ کیلو گرم ، رود کرانچی ۶/۲ کیلوگرم و رود یالمه ۴/۲ کیلوگرم گزارش شده است . حداکثر وزن ماهی آزاد کورا صید شده ۵۱ کیلوگرم بوده است .

ساختار جنسی ( نسبت جنسی ): ماهیان ماده حدود ۹۰ درصد صید های تجاری را شامل می شود .
نسبت طول به وزن : در طی سال های ۱۹۴۰ تا ۱۹۵۰ اندازه ماهیان بین ۴۰ تا ۱۳۰ سانتی متر و به طور متوسط ۶/۹۲ سانتی متر بود و وزن آنها بین ۴/۹ تا ۵/۲۹ و میانگین ۷/۱۷ کیلوگرم بوده است اما امروزه اندازه ماهیان به ۷۰ تا ۹۶ سانتی متر و وزن در حدود ۸ تا ۹ کیلوگرم کاهش یافته است و هیچ ماهی با سن بالاتر از ۶ سال در سبد صید مشاهده نمی شود امروزه جمعیت اصلی ماهیان بین سنین ۳ تا ۶ سال در نظر گرفته می شود .
خصوصیات کمی : ماهی آزاد دریای خزر زیر گونه های با جمعیت اندک هستند .
روند جمعیت :کاهش در تعداد جمعیت مشاهده شده است ، امروزه ذخایرارزشمند این گونه بدلیل صید بی رویه و غیر قانونی ( قاچاق) به شدت کاهش یافته است .
روابط بین گونه ای :ماهی آزاد اساسا از ماهیان دریایی کوچک تغذیه می کند و تغذیه این گونه روی اکوسیستم تاثیر منفی نمی گذارد .
اهمیت اقتصادی : ماهی آ‍زاد یک گونه تجاری و با ارزش اقتصادی بالاست .

وضعیت صید و ذخایر ماهی آزاد :
میزان صید ماهی آزاد در طی سال های ۱۹۳۶ تا۱۹۳۹ بین ۴۱۰ تا ۶۲۰ تن سالانه می رسید امروزه میزان صید ثبت شده به چندین عدد( دو جین ) نمی رسد .
ابزار و ادوات و مناطق صید : عمده صید در زمان مهاجرت مولدین( فصل تخم ریزی ) در رودخانه ها و با تور های انتظاری دامگستر انجام می گیرد.
عوامل مهم و تاثیر گذار برکاهش جمعیت ماهی آزاد :
۱- آلودگی های رودخانه و دریا بویژه آلودگی مخرب ناشی از مواد نفتی .
۲- کاهش مکان های تولید مثلی ناشی از فعالیت های اقتصادی انسانی .
۳- صید غیر قانونی و قاچاق که تاثیر مهمی در روند کاهش ذخایر ماهی دارد .
روش ها و راه حل های حفاظت از ذخایر ماهی آزاد :
۱-افزایش میزان رهاسازی از تولید مراکز هچری ( تکثیر مصنوعی )که از راه های اساسی برای حفاظت گونه های است که فاقد شرایط تولید مثل طبیعی می باشند .
۲- کنترل ورود آلودگی به دریا و همچنین کنترل صید بی رویه و غیر مجاز